Tanzimat Edebiyatı
1860’ta tercüman-ı ahval gazetesinin yayımlanmasıyla başlar, 1896’ya kadar
sürer. Sarsıntılar geçiren Osmanlı İmp.u durumunu kurtarmak için, ordudan
başlayarak ıslahat ve devrim hareketlerine girişiyordu . 3. Selim , 2. Mahmut ,
Abdülmecit dönemleri böyle geçmiştir.
Bu ortamda Batıcı ve yenilikçi olan şair ve yazarlar, sanatlarını toplum için
kullandılar. Fransız kültürüyle kültürüyle yetişmiş ,romantik ve ülkücüydüler.
Divan şiirini yıkmaya çalıştılar. Çok yönlüydüler: şair,romancı,tiyatro
yazarı…vb. Sanattan çok,fikir ve ülkü peşindedirler; zulme,haksızlığa karşı
savaş açarlar. Vatan ,millet,hürriyet,adalet,meşrutiyet kavramlarını heyecanla
savunurlar. Daha geniş kitlelere seslenebilmek için ,dilde sadelik
yanlısıdırlar. Hemen hepsi politikacı ve mücadele adamıdırlar. Tanzimat ikinci
döneminde realizimin etkisi görülür. Şiirde konu birliğini sağladılar. Aruzla
yazdılar. Düzyazı dilini şiire uyguladılar. Roman,hikaye,makale gibi
türler,edebiyatımıza bu dönemde girdi. İlk tanzimatçılar ,Divan şiirinin nazım
biçimlerini kullandılar.
TANZİMAT DÖNEMİ SANATÇILARI:
ŞİNASİ
(1826-1871): 1860’TA Tercüman-ı Ahvalgazetesini çıkararak yeni bir edebiyatın önderi olan Şinasi, orta yetenekte
bir şair olarak kabul edilir. Toplum için sanat anlayışını benimseyen sanatçı,
dilin süs ve özentiden kurtulup sadeleşmesi için çalışmıştır. Basılan ilk
tiyatro eserini yazan sanatçı, aynı zamanda edebiyatımızda hak, adalet, eşitlik,
özgürlük gibi kavramları kullanan ilk kişidir. Edebiyatımızda akılcılığın ilk
önderi sayılan Şinasi,noktalama işaretleriniedebiyatımıza kazandıran bir sanatçıdır.
Eserleri:
Şair Evlenmesi (tiyatro), Tercüme-i Manzume (çeviri şiirler),
Müntehabat-ı Eşar (şiir), Durub-ı Emsal-i Osmaniye (atasözleri).
NAMIK KEMAL (1840-1888): İlk şiirlerini Divan şiirinin etkisiyle yazan sanatçı
Şinasi’yle tanıştıktan sonra edebiyatın Batılılaşması gerektiğine inanır ve
sonuna kadar da bu düşünceyi savunur. Daha çok hak, adalet, vatan, ahlk gibi
temaları işler. İçerik olarak tamamen yeni olan şiirlerinde biçimsel olarak
Divan edebiyatına bağlılık görülür. Hece ölçüsüyle denemeler yapmasına rağmen
aruzu kullanmıştır. Tiyatroyu faydalı bir eğlence olarak kabul eden sanatçı, bu
türde romantik dramların etkisindedir. Tiyatro eserlerinde teknik yönden
yetersiz olan sanatçı kimi kez günlük konuşma dilini kullanır, kimi kez de süslü
bir anlatıma başvurur. Romanlarında Batılı tekniğe uyma çabasındadır. Ancak
tekniği sağlam değildir. Kahramanları romantizmin etkisiyle iyiler ve kötüler
olmak üzere ayrılmıştır. Konuşma yerlerinde dil nispeten yalınken,
betimlemelerde “sanatkârane”dir. Aynı zamanda gazeteci olan Namık Kemal
mücadeleci bir kişiliğe sahiptir.
Eserleri:
Romanları: İntibah, Cezmi
Oyunları: Vatan yahut Silistre, Zavallı Çocuk, Akif Bey, Gülnihal, Celalettin
Harzemşah, Karabela
Eleştirileri: Tahrib-i Harâbât. Takip
ZİYA PAŞA
(1825-1880): Şiirleri içerik ve biçim açısından Divan edebiyatının özelliklerine
uygunluk gösterir. Ancak hak, adalet, kanun gibi kavramları o da kullanmıştır.
Batılılaşmada şiirlerinden çok düşünceleriyle önem taşır. Hece ölçüsüyle de
denemeler yapmıştır. En ünlü eseri “Terkib-i Bent”idir.
“Harâbât” adlı Divan şiiri antolojisinin önsözündeki düşünceleri nedeniyle Namık
Kemal’in eleştirilerine hedef olmuştur.
AHMET MİTHAT
(1844-1912): Batılı roman ve hikaye tekniğiyle Türk halk hikayelerini
uzlaştırmaya çalışan sanatçı halka seslenmeyi ve eserlerinde halkı eğitmeyi
amaçlamıştır. Bu nedenle sık sık olayların akışını keserek okuyucuya
seslenmiştir. Teknik bir kaygı gütmeyen sanatçı, dönemin en çok okunan
yazarıdır. Halka okuma alışkanlığı kazandırma konusundaki başarısı herkesçe
kabul edilir. Genel olarak romantizmin etkisindeki sanatçı hemen her türde eser
vermiştir. Halka seslenmeyi amaçladığı için de nispeten daha sade ve yalın bir
dil kullanmıştır.
Kırktan fazla romanı, pek çok öyküsü ve tiyatro eseri olan sanatçının önemli
eserleri şunlardır:
Romanları: Hasan Mellah, Hüseyin Fellah, Felatun Bey’le Rakım Efendi,
Yeryüzünde Bir Melek, Henüz On Yedi Yaşında…..
Öyküleri: Yeniçeriler, Letaif-i Rivayât (seri hikayeler)…..
Oyunları: Çerkez Özdenler, Çengi….
AHMET VEFİK PAŞA
: Milliyetçilik ve Türkçülük akımlarının ilk büyük temsilicisidir. Moliere
komedilerinden yaptığı 16 çeviri ve uyarlamayla, Türk tiyatrosuna önemli
hizmetler etti.
Eserleri: Lehçe-i Osmani, Şecere-i Türk, Moliere’den Zor Nikah, Meraki, Azarya,
Zoraki Takip.
RECAİZADE MAHMUT EKREM
(1847-1914): “Güzel olan her şey şiirin konusu olabilir” ve “şiir ahlakla hizmet
etmek zorunda değildir” düşüncesinde olan sanatçı daha çok aşk ve doğa
konularını işler. Şiirlerinde romantizmin etkisinde olan Ekrem, yanlış
batılılaşmayı ele aldığı “Araba Sevdası” adlı romanında realist bir tutum
izlemeye çalışır. Sanatçının eski edebiyat taraftarlarıyla olan tartışmaları
ünlüdür. Servet-i Fünuncuları bir araya toplayarak Servet-i Fünun hareketine
önderlik etmiştir. Sanat için sanat anlayışına bağlı olan sanatçının dili
yabancı sözcük ve tamlamalarla doludur.
Eserleri:
Şiirleri: Nijat Ekrem, Nağme-i Seher, Yadigâr-ı Şebab,Zemzeme (I, II, III)
Oyunları: Çok Bilen Çok Yanılır, Vuslat, Afife Anjelik
Hikayeleri:Muhsin Bey, Şemsâ
Roman: Araba Sevdası
ABDÜLHAK HAMİT TARHAN
(1892-1937): Edebiyatımızda “şair-i azam” olarak adlandırılan sanatçı eskiyi
yıkan ihtilalci kişiliğiyle tanınmıştır. Sanat için sanat görüşünde olan Hamit,
romantizmin etksindedir ve en çok ölüm konusunu işler.
Oyunlarında tekniğe önem vermeyen sanatçı, bunları okumak için yazdığını söyler.
Bunların bir kısmı manzum, bir kısmı düzyazıdır. Tiyatroda konunun yabancı
toplumlardan alınması gerektiğini savunur.
Edebiyatımızda “tezatlar şairi” olarak da anılan sanatçının önemli eserleri
şunlardır:
Şiirleri: Sahrai Belde veya Divaneliklerim, Makber, Ölü, Hacle, Garam,
Validem, İlhamı Vatan…..
Oyunları: Macera-yı Aşk, Sabr ü Sebat, İçli Kız, Duhter-i Hindu, Tarık,
Zeynep, Finten, İlhan, Turhan, Hakan (Ayrıca hece ölçüsüyle ve manzum olarak
yazdığı iki oyunu da vardır: Nesteren ve Liberte)
SAMİPAŞAZADE SEZAİ
(1860-1936): Gerçekçi bir yaklaşımla yazdığı “Sergüzeşt” adlı romanıyla tanınır.
Öykülerini “Küçük Şeyler” adlı kitapta toplamıştır.
NABİZADE NAZIM
(1862-1893): Realist-natüralist bir anlayışı benimseyen sanatçının iki önemşi
romanı “Kara Bibik” ve “Zehra”dır.
Ayrıntılı Sayfalar:
Tanzimat Edebiyatı Birinci Dönem
Tanzimat Edebiyatı İkinci Dönem
